W analizach procesu i efektywności nauczania czynniki środowiskowe były brane pod uwagę przede wszystkim dla wytłumaczenia niepowodzeń szkolnych. Badania nad nimi są związane z nazwiskiem Heleny Radlińskiej i z nurtem pedagogiki społecznej, który rozwijała. Czesław Kupisie-wicz daje ocenę tych badań oraz innych badań prowadzonych nad społeczno-ekonomicznymi wyznacznikami niepowodzeń dydaktycznych8, zajmując się przede wszystkim sprawą wpływu tych czynników na pracę ucznia i jego możliwości uczenia się. Wydaje mi się jednak, że na zagadnienie trzeba spojrzeć szerzej. Nie tylko położenie materialne i społeczne ucznia i poziom kulturalny jego rodziny są tutaj doniosłe. Trzeba tu także wziąć pod uwagę położenie społeczne i materialne nauczycieli, wyposażenie szkoły, a przede wszystkim system bodźców działających na proces nauczania, takich jak wartość ekonomiczna i kulturalna wykształcenia, przejawiająca się w systemie płac i prestiżu, stopień zaawansowania technicznego szkoły i jakość jej wyposażenia, ogólne procesy przekształceń społecznych, rola wykształcenia w tych procesach itp.

programy pożyczka na dowód garaże